[ در بيان معنى « الشقيّ شقيّ في بطن امّه . . . » ] و ما پيش از اين ذكر كرديم « 1 » كه انسان تا در دار دنيا ، كه مبدأ شجرهء هيولى و تغيرات و تبدلات جوهريه و صوريه و عرضيه است ، واقع است ، مىتواند خود را از هر مرتبهء نقص و شقاوت و شرك و نفاقى نجات دهد ، و به مراتب كماليه و سعادات روحيه و ريحانيه رساند . و اين معنا منافات ندارد با حديث معروف : « الشقي شقي في بطن امه « 2 » » زيرا كه معنى حديث اين نيست كه سعادت و شقاوتْ ذاتى و قابل جعل نيست ، بلكه اين حديث موافق با برهان است ، كه به وضوح رسيده در محل خود كه شقاوت راجع به نقص و عدم است ، و سعادت راجع به وجود و كمال آن است ؛ و آنچه از شجرهء طيبهء وجود است ذات مقدس حق است به ترتيب اسباب و مسببات - كه طريقهء افضل المتأخرين و اكمل المتقدمين ، نصير الملّة و الدّين « 3 » - قدّس اللَّه نفسه - مىباشد . يا به طريق ظاهريت و مظهريت و وحدت و كثرت - كه طريقهء اعظم الفلاسفة على الاطلاق ، حضرت صدر المتألهين « 4 » ، است - و آنچه راجع به نقص و عدم است از شجرهء خبيثهء ماهيت است ، و مورد جعل نيست از جهت آن‌كه دون جعل است . و توان گفت كه حديث شريف ، كه سعادت و شقاوت را در بطن مىداند ، مقصود از « بطنِ امّ » مطلق عالم طبيعت است كه امِّ مطلق و مشيمهء تربيت اطفال طبيعت است . ونتوان « بطن امّ » را عبارت از آن معناى عرفى خود دانست ، زيرا كه سعادت چون از كمالات و فعليات است ، از براى نفوس هيولويه حاصل نيست ، مگر بالقوّه . و ظاهر آن است سعيد در بطن امّ بالفعل سعيد است ، پس بايد ارتكابِ خلافِ ظاهرى نمود . و چون آنچه ذكر شد مطابق با براهين است ، متعين است حمل اين حديث شريف بر آن

--> ( 1 ) - ر . ك : صفحه 577 - 578 ( 2 ) - التوحيد ، صدوق ، ص 356 ( با كمى اختلاف ) ؛ مصنّفات ميرداماد ، الإيقاظات ، ص 253 . ( 3 ) - ر . ك : الإشارات و التنبيهات ، شرح محقق الطوسى ، ج 3 ، ص 320 - 359 . ( 4 ) - ر . ك : الحكمة المتعالية ، ج 1 ، ص 340 ، و ج 7 ، ص 58 ، وج 9 ، ص 121 و 131 .